Wat is Clusterhoofdpijn?

Clusterhoofdpijn is een neurologische aandoening die zich uit in extreme pijn aan één kant van het hoofd. De pijn kent vrijwel geen gradaties en is nagenoeg onhoudbaar. Reguliere pijnstillers die oraal worden ingenomen hebben weinig effect. In medische rapporten wordt clusterhoofdpijn aangemerkt als het meest pijnlijke aandoening waar een mens aan kan lijden. Een veel genoemde vergelijking is het gevoel van een brandende ijspriem die herhaaldelijk in, achter of boven het oog gestoken wordt. Er zijn gevallen bekend waarbij het lijden dusdanig onhoudbaar was, dat de patiënt geen andere uitweg meer zag dan (een poging tot) zelfmoord. Om die reden wordt Clusterhoofdpijn ook wel Suicide Headache, oftewel zelfmoordhoofdpijn genoemd. Waar de pijn precies vandaan komt is nog onbekend. Wat men wel weet is dat het dag- en nachtritme wordt ontregeld door een gebied in de hersenen (hypothalamus). De aanvallen komen vooral tijdens de slaap, zo’n 2 uur na het inslapen (remslaap). Echter is dit niet altijd zo, er zijn ook genoeg patiënten die de aanvallen (ook) overdag krijgen.

Welke vormen van clusterhoofdpijn zijn er?

Er zijn twee typen clusterhoofdpijn: episodisch en chronisch. Deze vormen kunnen in elkaar overgaan. In de episodische vorm verschijnen de aanvallen in clusters van enkele weken tot maanden waarna ze weer verdwijnen. Hier komt de naam clusterhoofdpijn vandaan. Chronische patiënten (10-15% van alle gevallen) kennen deze "rustperiodes" niet en hun aanvallen kunnen dagelijks het hele jaar door voorkomen. Een merkwaardig fenomeen bij clusterhoofdpijn is de regelmaat van de aanvallen. Aanvallen die dagelijks op bijna precies dezelfde tijdstippen beginnen zijn komen dan ook veel voor.

Wat zijn de symptomen?

Enkele kenmerken die voor een aanval kunnen optreden zijn:
– Gevoel van onrust/gejaagdheid
– Bewegingsdrang of juist lusteloosheid
– Prikkelbaar zijn, chagrijnig
– Gevoel van (opkomende) griep

Enkele kenmerken van clusterhoofdpijn die tijdens een aanval kunnen optreden:
– Een scherpe, stekende pijn aan één zijde van het hoofd, meestal rond de slaap.
– Uitstraling van de pijn naar het oog, boven het oor, bovenkaak en nek.
– Verstopte neus, aan de pijnzijde.
– Tranend oog, aan de pijnzijde.
– Verkleining van de pupil, aan de pijnzijde.
– Verhoging van lichaamstemperatuur.
– Verhoogde bewegingsdrang.
– Verhoogde spierspanning.
Deze symptomen zijn voor artsen een indicatie dat er sprake kan zijn van clusterhoofdpijn.

Enkele kenmerken van TAC’s die na een aanval kunnen optreden:
– Algehele malaise
– Spierpijn, spierzwakte
– Vermoeidheid
– Lusteloosheid, gevoel dat alles teveel is, neerslachtig

Aanvallen kunnen meerdere keren per dag voorkomen en duren gemiddeld kunnen variëren van vijftien minuten tot wel drie uur. Een nare bijkomstigheid is dat ze abrupt opkomen en vaak 's nachts optreden. Hierdoor raken mensen met deze aandoening snel oververmoeid vanwege slaapgebrek.

Wat zijn de gevolgen?

De gevolgen van clusterhoofdpijn zijn vaak zeer ernstig: geheugen- en concentratiestoornissen, onbegrip van de omgeving, sociaal isolement en zelfs arbeidsongeschiktheid. Vaak wordt de hoofdpijn gezien als een psychisch verschijnsel en kan, volgens velen, makkelijk verholpen worden met een pijnstiller of een dagje rust. Mensen die echt te lijden hebben onder deze vorm van hoofdpijn weten echter wel beter. Bovendien bestaat er geen enkel bewijs dat psychologische oorzaken verantwoordelijk zouden zijn voor de aandoening. Wel is er bewijs voor het feit dat psychologische en lichamelijke verschijnselen elkaar, zowel in ziekte als gezondheid, te allen tijde wederzijds beïnvloeden.

Vormen van medicatie

Preventieve medicatie

Inademen van zuivere zuurstof (10-15 liter per minuut) kan een opkomende aanval voorkomen. Het middel is zeer effectief als het zeer snel worden toegepast: direct als een aanval zich aankondigt. In de praktijk blijkt dat in circa 50% van de gevallen een goed resultaat wordt bereikt. In de andere helft van de gevallen doet zuurstof niets. Wel dient een speciaal non-rebreather masker gebruikt te worden voor maximaal effect.

Methysergide (merknaam Deseril) is een ergotalkaloïde dat (heel) effectief is bij chronische clusterhoofdpijn. Het heeft wel relatief veel bijwerkingen bij ononderbroken langdurig gebruik. Voorzichtigheid is geboden bij het combineren met imigraninjecties. Dit is een geregistreerd gebruik.

Verapamil, (merknamen Isoptin en Lodixal) is een calciumantagonist, die in veel gevallen gedurende de gehele cluster ter preventie gebruikt kan worden. Het verlaagt de bloeddruk en vertraagt de hartslag. De patiënt voelt de aanvallen wel, maar de hoofdpijn openbaart zich niet. Het is een niet-geregistreerd gebruik.

Ook lithium en prednison (Medrol) kunnen aanvallen soms voorkomen. Ook carbamazepine (tegretol) heeft een iets preventieve en pijn onderdrukkende werking. Al deze toepassingen betreffen een niet-geregistreerd gebruik. Soms hebben ook ergotamine (merknamen Diergo en Cafergot) en pizotifeen een profylactische werking.

Medicijnen om aanvallen af te breken

Een effectieve behandeling voor een zware aanval kan zijn Sumatriptan als subcutane injectie, bruistablet of neusspray.
Een andere effectieve methode kan, zoals hierboven al werd beschreven, het inademen van zuivere zuurstof uit een tank zijn. Beide methoden zijn ongeveer even effectief. Het valt van tevoren niet te voorspellen welke patiënt baat heeft bij welke van de twee methodes. Natuurlijk komt het ook voor dat iemand op beide methodes niet reageert. Een aanval is in dat geval nagenoeg niet af te breken. 

Experimentele middelen

Lichte (niet of amper psychoactieve) doses van psychedelische Tryptaminen zoals LSD en psilocybine (de actieve stof in paddo's) zorgen bij opvallend veel patiënten voor een duidelijke verlichting of zelfs voor lange tijd verdwijnen van de klachten.
Een hoge dosis cafeïne (bijvoorbeeld hele sterke kop koffie, Red Bull) snel ingenomen direct bij het begin van tekenen van een aanval (lichte prikkeling in een zijde van de nek, opkomende moeheid, verhoogde hartslag, lichte pijn e.a.), werkt bij veel CH-patiënten verlichtend of breekt zelfs een aanval af. Dit in combinatie met een Imigraninjectie verkort in veel gevallen ook de aanval aanzienlijk.
Het drinken van een energiedrank waarin een combinatie van cafeïne en taurine zit is bij sommige patiënten zeer effectief. Red Bull of een soortgelijke energiedrank (zolang er maar een combinatie in zit van cafeïne en taurine) kan bij deze patiënten een aanval tegenhouden wanneer hij wordt ingenomen bij het begin van tekenen van een aanval. Hierbij is het wel van belang op tijd te zijn. Wanneer de drank te laat wordt ingenomen (en de aanval al begonnen is) heeft het namelijk geen effect, of kan het een aanval zelfs verergeren.
Het innemen van hoge dosis vitamine D leidt bij sommige patiënten ook tot enorme verbeteringen. Wel wordt aangeraden eerst het niveau van vitamine D in het lichaam te laten testen door middel van een bloedtest via de huisarts.